Zmienne latentne

W tym samouczku omawiamy zmienne latentne. Zobaczymy, czym są zmienne latentne, jak możemy zamienić te niewidoczne cechy na liczby i skąd wiadomo, czy można ufać otrzymanym pomiarom.

Czym są zmienne latentne?

Zmiennych latentnych nie można bezpośrednio zaobserwować ani zmierzyć. Zmienna latentna to cecha lub konstrukt, którego istnienie zakładamy na podstawie obserwowalnych zachowań, reakcji lub odpowiedzi. Pomyśl o cechach takich jak ekstrawersja, inteligencja czy lęk. Zakładamy, że istnieją i kształtują to, co robią ludzie, ale nie ma prostego „termometru ekstrawersji”, który można by po prostu skierować na daną osobę.

Zamiast mierzyć zmienną latentną bezpośrednio, przyglądamy się jej wskaźnikom — widocznym reakcjom, zachowaniom lub odpowiedziom, które możemy zmierzyć.

Przykład: ekstrawersja i wynagrodzenie

Wyobraź sobie, że jesteś badaczem i masz następującą hipotezę:

„Osoby ekstrawertyczne zarabiają więcej niż osoby introwertyczne”.

Aby ją sprawdzić, projektujesz kwestionariusz i zbierasz dane o dwóch rzeczach:

• Ekstrawersji osób
• Ich wynagrodzeniu

Pojawia się jednak ważne pytanie: jak zmierzyć wynagrodzenie i ekstrawersję? Jedna część jest prosta: można po prostu zapytać „Jakie jest Twoje miesięczne wynagrodzenie?” i uzyskać liczbę.

A co z ekstrawersją? Można by spróbować zapytać: „Jak bardzo jesteś ekstrawertyczny/-a?” — ale to nie jest najlepszy pomysł.

Ludzie nie zawsze obiektywnie wiedzą, jak bardzo są ekstrawertyczni. Ich obraz siebie może różnić się od tego, jak widzą ich inni. Niektórzy się niedoceniają, inni przeceniają.

Krótko mówiąc: ekstrawersja jest zmienną latentną. Nie można jej zmierzyć bezpośrednio jednym prostym pytaniem.

Od cechy do danych: pomiar wskaźników

Zamiast pytać o ekstrawersję jednym nieprecyzyjnym pytaniem, pytamy o zachowania i odczucia, które mogą być z nią związane. Na przykład:

• Jak bardzo ludzie lubią imprezy
• Jak bardzo są rozmowni
• Jak swobodnie czują się w grupach

Te widoczne reakcje są tym, co możemy zmierzyć. Zmienna latentna jest ukryta, ale wpływa na określone zachowania lub odpowiedzi, które możemy mierzyć.

Pozycje i skale

Zamiast mierzyć zmienną latentną bezpośrednio, potrzebujemy zestawu stwierdzeń, czyli pozycji, na które odpowiadają wszystkie osoby badane.

Czym jest pozycja?

W badaniach ankietowych pozycja to pojedyncze pytanie lub stwierdzenie, przy którym respondenci wskazują, w jakim stopniu się zgadzają lub nie zgadzają.

Na przykład:

„Lubię chodzić na duże spotkania towarzyskie”.
Opcje odpowiedzi: Zdecydowanie się nie zgadzam, Nie zgadzam się, Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam, Zgadzam się, Zdecydowanie się zgadzam.

Każda pozycja uchwyca jeden mały aspekt zmiennej latentnej (tutaj: ekstrawersji).

Czym jest skala?

Skala to grupa kilku pozycji, przy których respondenci wskazują, w jakim stopniu się zgadzają lub nie zgadzają. Na przykład:

• Pytanie 1: „Lubię chodzić na imprezy”.
• Pytanie 2: „Łatwo przychodzi mi rozpoczynanie rozmów z nieznajomymi”.
• Pytanie 3: „Czuję się swobodnie, przemawiając przed grupą”.
• Pytanie 4: „Jestem żywiołowy/-a i pełen/pełna energii”.

Razem te pozycje tworzą skalę ekstrawersji. Osoby badane po prostu odpowiadają na wszystkie pozycje.

Jeśli przypiszemy opcjom odpowiedzi liczby, możemy obliczyć średnią z odpowiedzi.

Tę średnią można następnie wykorzystać do oszacowania zmiennej latentnej, na przykład tego, jak bardzo dana osoba jest ekstrawertyczna. Im wyższy wynik, tym większa ekstrawersja.

Każda pozycja jest więc zwykle oceniana na skali ocen, często od 1 do 5:

• 1 - Zdecydowanie się nie zgadzam
• 2 - Nie zgadzam się
• 3 - Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam
• 4 - Zgadzam się
• 5 - Zdecydowanie się zgadzam

Teraz wyobraź sobie, że dana osoba odpowiada na cztery pozycje dotyczące ekstrawersji, uzyskując wyniki 4, 4, 3, 4. Możemy obliczyć ich średnią:

Średni wynik: (4 + 4 + 3 + 4) / 4 = 3.75
Im wyższy wynik, tym bardziej ekstrawertyczna jest dana osoba.

Ta średnia jest naszym oszacowaniem zmiennej latentnej dla tej osoby.

Skąd wiadomo, które pytania zadać?

Dobra wiadomość jest taka, że zwykle nie trzeba wymyślać wszystkich pytań samodzielnie. W większości przypadków psychologowie korzystają z istniejących, zwalidowanych kwestionariuszy, które zostały już przetestowane w wielu badaniach.

Takie skale są:

• Opublikowane
• Dobrze udokumentowane
• Uznawane za względnie dobrze mierzące daną zmienną latentną

Jak łatwo zbudować ankietę?

To proste: tworzymy ją w numiqo. Można tam utworzyć skalę z różnymi pozycjami.

W naszym przykładzie instrukcja mogłaby brzmieć: Wskaż, w jakim stopniu poniższe cechy odnoszą się do Ciebie. „Jestem ...”

• otwarty/-a
• towarzyski/-a
• żywiołowy/-a
• pełen/pełna energii

Opcje oceny mogłyby brzmieć: Nie dotyczy, Trochę dotyczy, Raczej dotyczy, W pełni dotyczy.

W ten sposób otrzymujemy jedną część naszego kwestionariusza: ustrukturyzowany sposób przekształcenia obserwowalnych wskaźników ekstrawersji w liczby, które możemy analizować.

Czy możemy ufać skali?

Gdy zbudujemy skalę z kilku pozycji, pozostaje jedno ważne pytanie: czy możemy ufać tej skali? Czy wszystkie te pozycje naprawdę mierzą ten sam ukryty konstrukt?

Tutaj pojawia się alfa Cronbacha. Pomaga ocenić spójność wewnętrzną skali, czyli to, jak silnie jej pozycje są ze sobą powiązane. Sama wysoka wartość alfy nie dowodzi jednak, że wszystkie pozycje mierzą dokładnie jeden konstrukt.